Vefa Semtinde Kaybolan Türbeler ve Kütüphaneler
Vefa semti, tarihi boyunca saray uleması ve mutasavvıflar için sığınak niteliğinde kurgulandığından, hem kütüphaneleri hem de türbeleri dış dünyadan yüksek duvarlar ve dar geçitlerle soyutlanmıştır. Bu yapıların ayrıntılı hikâyeleri ve günümüzdeki durumları şöyledir:1. Gizli Kalmış Kütüphaneler
Atıf Efendi Kütüphanesi• Hikâyesi ve Mimarisi. 1741 yılında I. Mahmud döneminin Başdefterdarı ve divan şairi Atıf Mustafa Efendi tarafından inşa ettirilmiştir. Köprülü Kütüphanesi'nden sonra Osmanlı'da bağımsız bir binaya sahip ikinci müstakil kütüphanedir. Vefa Caddesi'nin kalabalığından kopmak için ince, uzun ve labirenti andıran dar bir koridorla girilen yapı, üç dilimli yonca planlı okumalık salonuyla Türk Barok mimarisinin en zarif sivil örneğidir. Kitapların İstanbul'un neminden etkilenmemesi için altı tamamen kemerli bir bodrum katı üzerine oturtulmuş ve dönemine göre çok ileri bir "kitap hastanesi" (cilt ve onarım atölyesi) ile donatılmıştır.
• Günümüzdeki Durumu. Kültür ve Turizm Bakanlığı'na (Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi Müdürlüğü'ne) bağlı olan kütüphanede 3.228 nadir el yazması ve 25 bini aşkın basma eser kayıtlıdır. Tarihi bina fiziksel olarak korunmuş durumdadır ancak el yazması eserlerin korunması, dijitalleştirme ve dönemsel restorasyon süreçleri nedeniyle genel turist ziyaretlerine her zaman açık değildir; araştırmacılar önceden randevu ve izin alarak içerideki koleksiyondan faydalanabilmektedir.
(daha fazla detay için buraya tıklayınız)
Recai Mehmet Efendi Sıbyan Mektebi ve Kütüphanesi
• Hikâyesi ve Mimarisi. 1775 yılında Reisülküttap (Dışişleri Bakanı) Recai Mehmet Efendi tarafından yaptırılmıştır. Efsaneye göre Mehmet Efendi ağır bir hastalığa yakalanmış ve iyileşmesi halinde halka su dağıtılacak bir sebil ile çocukların okuyacağı bir mektep yaptırmayı adamıştır. Yapı, alt katında halka şerbet ve su ikram edilen Rokoko tarzı mermer işlemeli bir sebil, üst katında ise oymalı ahşap tavanlı bir dershane-kütüphane barındıran "sebilküttab" tipinin en nadir örneklerindendir. Cephedeki kitabeler devrin ünlü hattatı Yesari Mahmud Efendi'ye aittir.
• Günümüzdeki Durumu. Zamanla çevredeki yol kotunun yükselmesiyle cadde seviyesinin yaklaşık bir metre altında kalsa da özgün mimarisini tamamen korumuştur. Cumhuriyet'in ilk yıllarında çocuk kütüphanesi olarak kullanıldıktan sonra uzun yıllar bakımsız kalmış, ancak kapsamlı bir restorasyonun ardından İlim Yayma Vakfı'na tahsis edilerek yeniden kütüphane işlevine kavuşturulmuştur. Günümüzde "Recai Efendi Kütüphanesi" adıyla özellikle üniversite ve lise öğrencilerinin ders çalışabildiği aktif ve ücretsiz bir okuma mekânı olarak hizmet vermektedir.( Daha fazla detay için buraya tıklayınız)
Şeyh Vefa Külliyesi’nin Kayıp Kütüphanesi
• Hikâyesi ve Mimarisi. Fatih Sultan Mehmet ve oğlu II. Bayezid döneminde dergâha eklenen bu kütüphane, bizzat Şeyh Vefa'nın kendi özel kitaplığı ve bağışlanan eserlerle kurulmuştu. Vakfiyelerinde astronomi, matematik, musiki ve tasavvuf alanlarında yüzlerce nadide eser bulunduğu kayıtlıdır.
• Günümüzdeki Durumu. Külliye binaları 18. ve 19. yüzyıllardaki büyük İstanbul yangınları ile 1894 depreminde ağır yıkıma uğramış, 20. yüzyıl başında ise yeniden yapılmak üzere tamamen yıkılmıştır. Fiziksel olarak kütüphane binası günümüze ulaşamamıştır; ancak yangınlardan kurtarılabilen el yazması kitaplar dağılmaktan kurtarılarak Süleymaniye Kütüphanesi bünyesindeki özel koleksiyonlara aktarılmış ve dijital ortama alınmıştır.
Şehit Ali Paşa Kütüphanesi
• Hikâyesi ve Mimarisi. Vefa'nın hemen kıyısında, günümüzdeki Vefa Lisesi'nin bahçe sınırları içerisinde yer alan bu yapı, 1715 yılında Sadrazam Damat Şehit Ali Paşa tarafından yaptırılmıştır. Paşanın Varadin Savaşı'nda şehit düşmesinin ardından hazinesine el konulsa da vakfettiği bu kesme taş ve tuğla örgülü kütüphane ilim dünyasına hizmet etmeye devam etmiştir.
• Günümüzdeki Durumu. Yapı mimari olarak ayaktadır ve restore edilmiştir. Ancak içerisindeki tüm nadir el yazması koleksiyonu güvenlik ve koruma amacıyla Süleymaniye Kütüphanesi'ne taşınmıştır; bina ise aktif eğitim veren Vefa Lisesi yerleşkesinin içinde kaldığı için dışarıdan görülse de sivil ziyaretlere kapalıdır.
• Hikâyesi ve Mimarisi. Semte adını veren büyük mutasavvıf ve astronom Şeyh Muslihuddin Mustafa'nın 1491 yılında vefatı üzerine, II. Bayezid'in emriyle caminin güney avlusuna inşa edilmiştir. Kesme taş ve tuğla örgülü (almaşık duvarlı) kare planlı türbenin giriş kapısı üzerinde Farsça celi sülüs hatla "Sırlar Kâbesi'nin kandili söndü" anlamına gelen ünlü tarih düşürme kitabesi yer alır. Türbenin en büyük gizemi, etrafını saran yaklaşık 470 mezar taşlı haziredir. Araştırmacılar, burada dönemin en üst düzey bürokratları ve şeyhülislamlarının mezarları bulunmasına rağmen, bizzat Şeyh Vefa'nın kendi tarikatı olan Zeyniyye mensuplarının mezar taşlarına neredeyse hiç rastlanmamasını tarikatın "iz bırakmama ve tevazu" geleneğine bağlar.
• Günümüzdeki Durumu. Uzun yıllar harabe halinde kalan Şeyh Ebü'l-Vefâ Camii ve türbesi, Vakıflar Genel Müdürlüğü ve sivil vakıfların (İnsan ve İrfan Vakfı) yürüttüğü kapsamlı restorasyonlarla ihya edilmiştir. Cami ibadete tamamen açıktır. Türbe içi ise koruma amaçlı olarak günün belirli saatlerinde açık tutulmakta, kapalı olduğu saatlerde dahi pencerelerinden sandukalar görülebilmekte ve avludaki tarihi hazire serbestçe gezilebilmektedir.
• Kilise Kalıntıları ve Çilehane Katmanları
• Hikâyesi. Şeyh Vefa Türbesi'nin hemen altında ve cami avlusunun zemininde Bizans dönemine ait eski Ayateodori Kilisesi'nin kalıntıları yer alır. Ayrıca türbe girişinin yakınında Şeyh Vefa'nın 40 günlük inzivalara çekildiği dar ve basık tavanlı bir çilehane hücresi bulunmaktadır.
• Günümüzdeki Durumu. Restorasyon çalışmaları sırasında zemindeki Bizans dönemine ait devşirme taşlar ve tarihi kalıntılar belgelenerek koruma altına alınmıştır. Çilehane bölümü dışarıdan görülebilmekte ancak yapının darlığı ve korunması nedeniyle içine girişler kısıtlı tutulmaktadır.
• Emir Buhari Tekkesi Haziresi ve Ulema Mezarları
• Hikâyesi. Vefa'nın Unkapanı ve Zeyrek'e inen arka sokaklarında (özellikle Kovacılar ve Emir Buhari sokakları çevresinde) yüksek taş duvarların ardına gizlenmiş küçük aile ve tekke hazireleri bulunur. Vefa, Osmanlı'da "ilmiye sınıfının" (ulema, kazasker ve şeyhülislamların) en gözde ikametgâhı olduğu için konaklarının bahçelerine veya mahalle mescitlerinin avlularına kendi aile kabristanlarını kurmuşlardır.
• Günümüzdeki Durumu. Bu hazirelerin bir kısmı 20. yüzyıldaki yol genişletme çalışmalarında yok olsa da, ayakta kalanlar İstanbul Büyükşehir Belediyesi ve Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından temizlenip demir parmaklıklarla koruma altına alınmıştır. Çoğunun kapısı kilitli olsa da sokak seviyesindeki pencerelerinden içerideki kavuklu ve sarıklı ulema mezar taşları incelenebilmektedir.
Recai Mehmet Efendi Sıbyan Mektebi ve Kütüphanesi
• Hikâyesi ve Mimarisi. 1775 yılında Reisülküttap (Dışişleri Bakanı) Recai Mehmet Efendi tarafından yaptırılmıştır. Efsaneye göre Mehmet Efendi ağır bir hastalığa yakalanmış ve iyileşmesi halinde halka su dağıtılacak bir sebil ile çocukların okuyacağı bir mektep yaptırmayı adamıştır. Yapı, alt katında halka şerbet ve su ikram edilen Rokoko tarzı mermer işlemeli bir sebil, üst katında ise oymalı ahşap tavanlı bir dershane-kütüphane barındıran "sebilküttab" tipinin en nadir örneklerindendir. Cephedeki kitabeler devrin ünlü hattatı Yesari Mahmud Efendi'ye aittir.
• Günümüzdeki Durumu. Zamanla çevredeki yol kotunun yükselmesiyle cadde seviyesinin yaklaşık bir metre altında kalsa da özgün mimarisini tamamen korumuştur. Cumhuriyet'in ilk yıllarında çocuk kütüphanesi olarak kullanıldıktan sonra uzun yıllar bakımsız kalmış, ancak kapsamlı bir restorasyonun ardından İlim Yayma Vakfı'na tahsis edilerek yeniden kütüphane işlevine kavuşturulmuştur. Günümüzde "Recai Efendi Kütüphanesi" adıyla özellikle üniversite ve lise öğrencilerinin ders çalışabildiği aktif ve ücretsiz bir okuma mekânı olarak hizmet vermektedir.( Daha fazla detay için buraya tıklayınız)
Şeyh Vefa Külliyesi’nin Kayıp Kütüphanesi
• Hikâyesi ve Mimarisi. Fatih Sultan Mehmet ve oğlu II. Bayezid döneminde dergâha eklenen bu kütüphane, bizzat Şeyh Vefa'nın kendi özel kitaplığı ve bağışlanan eserlerle kurulmuştu. Vakfiyelerinde astronomi, matematik, musiki ve tasavvuf alanlarında yüzlerce nadide eser bulunduğu kayıtlıdır.
• Günümüzdeki Durumu. Külliye binaları 18. ve 19. yüzyıllardaki büyük İstanbul yangınları ile 1894 depreminde ağır yıkıma uğramış, 20. yüzyıl başında ise yeniden yapılmak üzere tamamen yıkılmıştır. Fiziksel olarak kütüphane binası günümüze ulaşamamıştır; ancak yangınlardan kurtarılabilen el yazması kitaplar dağılmaktan kurtarılarak Süleymaniye Kütüphanesi bünyesindeki özel koleksiyonlara aktarılmış ve dijital ortama alınmıştır.
Şehit Ali Paşa Kütüphanesi
• Hikâyesi ve Mimarisi. Vefa'nın hemen kıyısında, günümüzdeki Vefa Lisesi'nin bahçe sınırları içerisinde yer alan bu yapı, 1715 yılında Sadrazam Damat Şehit Ali Paşa tarafından yaptırılmıştır. Paşanın Varadin Savaşı'nda şehit düşmesinin ardından hazinesine el konulsa da vakfettiği bu kesme taş ve tuğla örgülü kütüphane ilim dünyasına hizmet etmeye devam etmiştir.
• Günümüzdeki Durumu. Yapı mimari olarak ayaktadır ve restore edilmiştir. Ancak içerisindeki tüm nadir el yazması koleksiyonu güvenlik ve koruma amacıyla Süleymaniye Kütüphanesi'ne taşınmıştır; bina ise aktif eğitim veren Vefa Lisesi yerleşkesinin içinde kaldığı için dışarıdan görülse de sivil ziyaretlere kapalıdır.
2. Gölgede Kalmış Türbeler ve Hazireler
• Şeyh Ebü'l-Vefâ Türbesi ve Sırlı Haziresi• Hikâyesi ve Mimarisi. Semte adını veren büyük mutasavvıf ve astronom Şeyh Muslihuddin Mustafa'nın 1491 yılında vefatı üzerine, II. Bayezid'in emriyle caminin güney avlusuna inşa edilmiştir. Kesme taş ve tuğla örgülü (almaşık duvarlı) kare planlı türbenin giriş kapısı üzerinde Farsça celi sülüs hatla "Sırlar Kâbesi'nin kandili söndü" anlamına gelen ünlü tarih düşürme kitabesi yer alır. Türbenin en büyük gizemi, etrafını saran yaklaşık 470 mezar taşlı haziredir. Araştırmacılar, burada dönemin en üst düzey bürokratları ve şeyhülislamlarının mezarları bulunmasına rağmen, bizzat Şeyh Vefa'nın kendi tarikatı olan Zeyniyye mensuplarının mezar taşlarına neredeyse hiç rastlanmamasını tarikatın "iz bırakmama ve tevazu" geleneğine bağlar.
• Günümüzdeki Durumu. Uzun yıllar harabe halinde kalan Şeyh Ebü'l-Vefâ Camii ve türbesi, Vakıflar Genel Müdürlüğü ve sivil vakıfların (İnsan ve İrfan Vakfı) yürüttüğü kapsamlı restorasyonlarla ihya edilmiştir. Cami ibadete tamamen açıktır. Türbe içi ise koruma amaçlı olarak günün belirli saatlerinde açık tutulmakta, kapalı olduğu saatlerde dahi pencerelerinden sandukalar görülebilmekte ve avludaki tarihi hazire serbestçe gezilebilmektedir.
• Kilise Kalıntıları ve Çilehane Katmanları
• Hikâyesi. Şeyh Vefa Türbesi'nin hemen altında ve cami avlusunun zemininde Bizans dönemine ait eski Ayateodori Kilisesi'nin kalıntıları yer alır. Ayrıca türbe girişinin yakınında Şeyh Vefa'nın 40 günlük inzivalara çekildiği dar ve basık tavanlı bir çilehane hücresi bulunmaktadır.
• Günümüzdeki Durumu. Restorasyon çalışmaları sırasında zemindeki Bizans dönemine ait devşirme taşlar ve tarihi kalıntılar belgelenerek koruma altına alınmıştır. Çilehane bölümü dışarıdan görülebilmekte ancak yapının darlığı ve korunması nedeniyle içine girişler kısıtlı tutulmaktadır.
• Emir Buhari Tekkesi Haziresi ve Ulema Mezarları
• Hikâyesi. Vefa'nın Unkapanı ve Zeyrek'e inen arka sokaklarında (özellikle Kovacılar ve Emir Buhari sokakları çevresinde) yüksek taş duvarların ardına gizlenmiş küçük aile ve tekke hazireleri bulunur. Vefa, Osmanlı'da "ilmiye sınıfının" (ulema, kazasker ve şeyhülislamların) en gözde ikametgâhı olduğu için konaklarının bahçelerine veya mahalle mescitlerinin avlularına kendi aile kabristanlarını kurmuşlardır.
• Günümüzdeki Durumu. Bu hazirelerin bir kısmı 20. yüzyıldaki yol genişletme çalışmalarında yok olsa da, ayakta kalanlar İstanbul Büyükşehir Belediyesi ve Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından temizlenip demir parmaklıklarla koruma altına alınmıştır. Çoğunun kapısı kilitli olsa da sokak seviyesindeki pencerelerinden içerideki kavuklu ve sarıklı ulema mezar taşları incelenebilmektedir.
Yorumlar
Yorum Gönder